Gerrit Tacken: ‘Van Hollands trots naar bedreigd varkensras’

Daags voor het vijftigjarig bestaan van de Stichting Zeldzame Huisdierrassen (SZH) zit Tacken op het terras in een tuinstoel. Op zijn jonge landgoed in het Limburgse Ell geniet de SZH-voorzitter van de voorjaarszon met zicht op zijn weilanden. Daarop houdt hij diverse oer-Hollandse rassen, zoals het Bonte Bentheimer-varken, Groninger paarden, Zwartbles-schapen, Lakenvelder-koeien en -kippen, en Nederlandse landgeiten.

Over het behouden van het Nederlands landvarken (NL) maakt de opgeleid dierenarts Tacken zich grote zorgen. ‘De varkenshouderij in Nederland heeft veel aan de vruchtbare NL-zeugen te danken, maar nu is het dier met prima moedereigenschappen, een vriendelijk karakter en grote hangoren het meest bedreigde varkensras.’

Waarom luidt u de noodklok?
‘Voor de meeste oer-Hollandse rassen lukt het aardig om een zogenoemd kernbestand te behouden. Helaas hebben we met het kleine aantal NL zeugen een kritiek punt bereikt.’

Hoe is het zover gekomen?
‘De historie van huisdierrassen gaat honderden jaren terug. Ze werden gehouden ten nutte van de mens. Eigenlijk is het uitsterven van de oorspronkelijke rassen die bij een bepaalde landstreek horen eind 1968 al begonnen bij de wens van landbouwcommissaris Sicco Mansholt. Hij lanceerde drastische hervormingsplannen voor de landbouw, gericht op schaalvergroting, productie-efficiëntie en economie. Dat was een startsein voor bijvoorbeeld het selecteren van varkens op een maximale varkensvleesproductie.’

Gerrit Tacken
Gerrit Tacken (67) is dierenarts en op zzp-basis houdt hij toezicht op de aanvoer van varkens bij een slachterij. Sinds 2020 is hij voorzitter van Stichting Zeldzame Huisdierrassen. Verder wordt hij regelmatig via de vrijwilligersorganisatie PUM uitgezonden om met zijn kennis de veehouderij in ontwikkelingslanden naar een hoger plan te brengen. Tot 2019 was hij actief voor en vennoot in de Dierenartsenpraktijk Ell. In die plaats woont hij op Landgoed ’t Heijk, omringd door zeldzame huisdierrassen, waaronder het Bonte Bentheimer-landvarken.

‘De Nederlandse landras-zeugen hebben het begin deze eeuw afgelegd tegen de zeugen uit Scandinavische landen. Met name het Noorse landvarken is zeer vruchtbaar en efficiënter, omdat het minder vet aanzet. Daarom zijn de zuivere NL’s vrijwel allemaal ingekruist met andere rassen en daarmee uit het huidige varkenslandschap verdwenen.’

Geldt de noodkreet ook voor de Bonte Bentheimer?
‘Voor dat gevlekte varken uit de Twentse grensstreek geldt dat in iets mindere mate. Dat dier gedijt onder sobere en extensieve omstandigheden, groeit langzaam op structuurrijk voedsel en geeft licht gemarmerd vlees van hoge kwaliteit. Die kenmerken, samen met het gevlekte uiterlijk, maken de Bonte Bentheimer geschikter voor een verdienmodel. Daardoor is er nog een wat grotere raszuivere zeugenpopulatie in Nederland.’

De Bonte Bentheimer heeft meer unieke verkooppunten dan de NL?
‘Mensen vinden een bontgevlekt varken mooier dan een wit varken. Dat is emotie. Bovendien is het vlees van de zuivere rasdieren van erg goede en smakelijke kwaliteit. Dat weten de slagers. Daarnaast wordt de Bonte Bentheimer her en der ingezet voor het uitvoeren van natuurbeheer, de bossen op onder meer de Veluwe en in enkele gemeenten om de Japanse duizendknoop, een invasieve exotische plant, te bestrijden.’

Mist de NL storytelling?
‘Het oer-Hollandse landvarken ziet er qua uiterlijk niet veel anders uit dan gangbare varkens, maar het heeft wel de eigenschappen die passen bij duurzaam gebruik en ze zijn gemakkelijk in de omgang. Het ras maakt deel uit van het levend cultureel erfgoed van ons land. Ik zet mij daarom in om ook generaties na ons nog te kunnen laten zien hoe het ooit is geweest. NL’s kunnen goed hun kostje bijeen scharrelen en het vlees van de buitenvarkens kun je prima eten.’

‘Met het consumeren van vlees is overigens wat mij betreft niets mis, zeker niet als dieren een goed leven hebben gehad. Als er een goed verhaal bij wordt verteld, zorgt dat voor extra beleving en gaat het vlees nog beter smaken.’

Het doek voor de NL kan vallen?
‘Bij het raszuiver houden van de NL-zeug komt veel kijken. Je moet ingeschreven staan bij het NL-stamboek; individuele identificatie en registratie van de varkens moet kloppen.’

‘En heb je een toom slachtrijpe varkens, dan moet je een kleinschalige slachter in de regio hebben en het als een uitdaging zien om het eigen varkensvlees aan de man te brengen. Dat alles kost energie, tijd, geld en doorzettingsvermogen, en levert ook nog eens frustratie op vanwege de uitgebreide regelgeving en de bijkomende administratieve rompslomp.’

Wie denkt u dat zou willen beginnen met NL-fokkerij?
‘Ambitieuze doorbijters met een hart voor varkens. Kansrijk zijn varkenshouders die meedoen aan een van de landelijke beëindigingsregelingen voor veehouderijen. Zij weten als geen ander wat er komt kijken bij het houden van varkens en hebben de ruimte om te fokken met een of enkele NL-zeugen. Zo kunnen ze een nieuw kleinschalig varkensavontuur aangaan en van zaadje tot karbonaadje alles in eigen hand nemen.’

Past zoiets in de huidige tijd?
‘De politiek en de maatschappij pleiten voor kleinschaligheid. Bovendien is er een afzetmarkt voor varkensvlees met een goed verhaal uit korte ketens. Maar het moet wel goed gefaciliteerd worden.’

Wat bedoelt u hiermee?
‘Regelgeving, de controle- en inspectiedrang en de kostenstructuur maken het ambachtelijke slachterijen bijna onmogelijk om te blijven voortbestaan. Grote slachterijen met veel personeel kunnen de kosten uitsmeren over heel veel kilo’s vlees. Dat kunnen huisslagers niet, maar hun vakmanschap en het humaan omgaan met slachtdieren dragen wel bij aan onderscheidende kwaliteit.’

‘Om initiatieven van kleine korte ketens toekomst te bieden, moeten de spelregels soepeler gehanteerd worden. Dat is bittere noodzaak. Daarom trekken we daar als SZH hard aan. Samen met betrokken partijen zitten we aan tafel om dat voor elkaar te krijgen, uiteraard met oog voor het borgen van de voedselveiligheid.’

Is NL-genetica beschikbaar?
‘Het aantal raszuivere NL-fokzeugen is marginaal geworden en behoeft echt aanwas. De vereniging kan gebruikmaken van diepvriessperma van 73 raszuivere NL-KI-beren. Dit is vanaf 2000 tot 2014 gevangen en wordt bewaard bij het Centrum voor Genetische Bronnen Nederland in Wageningen.’

Ziet u op meer plekken toekomst voor de NL?
‘Kinderboerderijen zijn bij uitstek geschikt om ouderwetse en zeldzame rassen als het NL-varken te laten zien, ook omdat het zo’n vriendelijk en rustig varkensras is. Het werkelijk fokken met raszuivere NL-zeugen moet passen bij de interesse van de mensen die met die dieren werken. Vanuit de fokkersclub van het Nederlands landvarken – nlvarken.nl – worden ze met raad en daad bijgestaan. Uit het verleden opgebouwde kennis en achtergrond is enorm belangrijk om zeldzame huisdierrassen te kunnen behouden. Gelukkig hebben we die expertise nog volop in huis.’

Het in stand houden van Hollands trots lijkt wel missiewerk.
‘Dat is het ook. De overheid heeft de verplichting om de genetica van oorspronkelijke huisdierrassen in stand te houden. Dat is officieel per 26 februari 1976 uitbesteed aan deze stichting voor levend erfgoed. Met passie dragen we uit dat zeldzame huisdierrassen toegevoegde waarde hebben.’

Vijftig jaar wordt gevierd
Vijftig jaar geleden werd de Stichting Zeldzame Huisdierrassen (SZH) opgericht. De stichting van het levend erfgoed gaat dat vieren met bijzondere activiteiten en de uitgave van een jubileummagazine. Vier grotere evenementen staan al op de planning: Dierbaar erfgoed op kasteel Heeswijk (14 mei), ZeldzaamLEKKER-inspiratiediners in Noord-, Midden- en Zuid-Nederland (in mei en juni), een symposium en boekpresentatie op kasteel Groeneveld in Baarn (10 september) en de Open Levend Erfgoed-dagen (12 en 13 september).