'We blijven groeien in ons vakmanschap met deze teamaanpak'

Varkenshouders Marlies en Johan Jacobs in het Brabantse Langenboom hebben de koffiekopjes al op de keukentafel gezet. Deze middag schuiven de drie leden aan van hun begeleidingsteam, dat zich richt op het succesvol houden van varkens met lange staarten. Als eerste arriveert Anita Hoofs, onderzoeker gezondheid en welzijn bij varkens van Wageningen University & Research.

Meteen ontstaat een ontspannen gesprek tussen de twee welzijnsexperts. Marlies Jacobs heeft namelijk eind 2025 de cursus Welzijnsspecialist in de varkenshouderij gevolgd. 'Van de zeventien deelnemers was ik de enige varkenshouder. De rest was dierenarts of voeradviseur', vertelt ze. 'Omdat we TN70-fokgelten verkopen en zelf al enkele jaren met krulstaarten experimenteren, wilde ik die opleiding volgen en er wat mee gaan doen.'

Johan Jacobs: 'Als fokker moeten we vanaf 1 januari 2028 gelten met lange staarten verkopen. Dat houdt in dat wij al in de eerste maanden van 2027 het couperen van staarten achterwege moeten laten. We willen onze klanten ondersteunen om op dat moment voor te sorteren door onze eigen ervaringen met lange staarten te delen. Marlies kan op hun verzoek worden ingeschakeld als welzijnsspecialist.'

Ondertussen arriveert klimaatspecialist Twan de Groot van Voergroep Zuid, een van de voerleveranciers op het bedrijf van Jacobs. Als varkensarts Elisa Rooijakkers van De Varkenspraktijk enkele tellen later aanschuift, is het staartenteam compleet. Ze nemen hun gezamenlijke krulstaartenroute door en zijn trots op het feit dat de familie al twee jaar op rij een GefeliciStaart heeft mogen aansnijden.

Eind 2023 vulden de ondernemers een welzijnschecklist in en begonnen ze met enkele tomen met lange staarten. 'Ik dacht: dat doen we even. Maar ik heb het flink onderschat', erkent Marlies Jacobs.

Camera bij gespeende biggen

In 2024 vroeg De Varkenspraktijk toestemming om een camera te plaatsen bij de hokken met de gespeende biggen met lange staarten. Het gedrag van de dieren werd dag en nacht gevolgd. Marlies Jacobs: 'Met mijn achtergrond vind ik het een uitdaging om uit te pluizen waarom iets als bijtgedrag in onze hokken ontstaat en hoe we dit voor kunnen blijven. Goed dierenwelzijn is belangrijk, omdat varkens die lekker in hun vel zitten maximaal presteren.'

De opgenomen beelden riepen volgens Johan Jacobs al snel vragen op over gedragsveranderingen en mogelijke oorzaken. 'Toen hebben we beelden opgestuurd naar Anita Hoofs om die te analyseren en haar bevindingen te horen', vertelt hij. 'Later dat jaar maakten we gebruik van haar deskundigheid en zelf brengen we onze ervaring en het bedrijfsmanagement in.'

Geen commerciële belangen

De geïntegreerde aanpak met focus op krulstaarten maakt het volgens Hoofs tot een krachtig team. 'De basis moet goed zijn voordat je op een bedrijf aan lange staarten begint. Twan de Groot en Elisa Rooijakkers brengen onafhankelijk stalklimaat- en gezondheidsexpertise in.'

Elk kwartaal komt het krulstaartenteam bijeen om kennis en nieuwe inzichten te bespreken. Een van de eerste zaken die het team bij de kop pakte, was het aantal eet- en drinkplaatsen bij de gespeende biggen. Camerabeelden vormden het bewijs dat twee vreetplaatsen en twee drinknippels per zestien biggen te krap was.

'Biggen willen met groepjes tegelijk voer opnemen en drinken. Als ze te lang moeten wachten, leidt dat tot ongewenst gedrag', vertelt Marlies Jacobs. 'Soms zagen we dat ranglage-dieren niet aten, omdat alle toomgenoten gingen slapen en zij daar ook bij wilden zijn. Dit probleem hebben we getackeld door te investeren in droogvoerbakken met vier vreetplekken en een drinkbar met vier nippels in oplopende hoogte.'

Voersamenstelling vastgezet

Om variatie in varkensvoeders te beperken, is de voersamenstelling vastgezet. 'Wisselende grondstofcomponenten kunnen varkens buikpijn bezorgen, net als voerschakelingen', stelt Johan Jacobs. 'Het is een stressfactor en kan tot vervelend gedrag leiden.'

Ook wezen camerabeelden uit dat het te warm was in de afdelingen met gespeende biggen. 'Vooral in het tweede deel van de biggenopfok vertoonden de dieren steeds ongewenst liggedrag, omdat ze hun warmte onvoldoende kwijt konden. De ventilatiecurve is bijgesteld en ze zijn iets meer gaan ventileren', vertelt De Groot.

'Ook bleken veel voelers een te hoge temperatuur te meten. Dus die zijn allemaal nagelopen en geijkt. Verder zijn er geen grote aanpassingen aan het ventilatiesysteem gedaan. Wel wijzen camerabeelden uit dat het laden van de kop of een lege koude afdeling ernaast effect heeft op het varkensgedrag. Daar moet je alert op zijn en de klimaatregeling op tijd bijstellen', waarschuwt de klimaatspecialist.

Te vroeg uitschakelen van de vloerverwarming werd volgens Johan Jacobs dankzij camerabeelden feilloos blootgelegd. 'Biggen kropen op een hoopje. Zoiets had ik echt niet opgemerkt als ik een controlerondje door de stal had gemaakt.'

Plotselinge weersveranderingen en ijskoude rukwinden zijn volgens Marlies Jacobs ook kritieke momenten waarop ze alerter zijn gaan anticiperen. 'Hetzelfde geldt voor het schoonspuiten van kunststof wanden en het schrikeffect bij de varkens in de naastgelegen afdeling. Dat kan een trigger zijn voor ongewenst bijtgedrag.'

Goede hokverrijking

Hun ervaring is dat goede hokverrijking veel kan helpen om ongewenst gedrag te voorkomen en om te buigen. Zo krijgen de gespeende biggen en vleesvarkens een luzernemix, kraamzeugen een jutezak en drachtige zeugen stro in een ruif.

'Dat is veel handwerk en tijdrovend, dus oriënteren we ons op een automatisch doseersysteem', zegt Johan Jacobs. 'Het moet bij ons bedrijf passen en onze wens om flexibel wroet- en eetbare materialen op de dichte vloeren te kunnen verstrekken. We spelen positief in op varkens met lange staarten en welzijnsrendement, maar wel met materialen die niet leiden tot verstopte putten.'

De ondernemers hebben een systeem met vier camera's geïnstalleerd. Op hun smartphone, laptop en het scherm in de bedrijfskantine kunnen ze op elk moment het werkelijke diergedrag volgen. Ook kunnen ze ongeveer anderhalve maand aan beeldmateriaal terugkijken. Dat stellen ze beschikbaar voor onderzoeksdoeleinden.

Marlies Jacobs: 'Ongestoord dieren observeren heeft meerwaarde. De staarthouding van de varkens is voor mij een soort wegwijzer geworden. Als ik hangende staartjes zie, moeten we aan de bak en kijk ik beelden terug om de aanleiding te vinden.'

Alert op diergezondheid

Op het bedrijf met een hoge gezondheidsstatus en goede biosecurity heeft Rooijakkers weinig bijzonderheden opgemerkt. 'Natuurlijk is er weleens dunne mest of gaat er een hoestje door de stallen en zie je het effect op het gedrag', zegt de varkensarts. 'Een vangnet op dit bedrijf dat echt goed helpt als biggen buikpijn hebben, is het verstrekken van een vitamine- en mineralenmix op de dichte vloeren.'

De varkenshouders ervaren dat het houden van grote koppels varkens met lange staarten veel extra werk en arbeidstijd kost. Het vraagt veel meer vakmanschap: dingen zien en snel en adequaat handelen. Zo vergt het op tijd apart zetten van klierkoppen en bijters extra ruimte. Daarvoor gebruiken de ondernemers hun ziekenboeg in de vleesvarkensstal.

'Wij fokken TN70-gelten op en leveren uit op verschillende leeftijden, waardoor we altijd wat lege hokken hebben', verduidelijkt Johan Jacobs. 'Voor andere varkensbedrijven kan dat in de praktijk wel een probleem zijn.'
Het team concludeert dat de basis staat, veel vooruitgang is geboekt en er veel is geleerd. Johan Jacobs: 'Deze samenwerking zetten we voort en we blijven zoeken naar verbeteringen in ons vakmanschap.'