Op een nette manier afscheid nemen van wrakke biggen en varkens is haalbaar

Bij het ontwikkelen van een zo humaan mogelijke methode voor het nooddoden van niet-levensvatbare, zieke of zwakke dieren loopt de varkenssector in zowel Nederland als Duitsland voorop. ‘Al in 2013 begon de ontwikkeling van de methode met hoogexpansiestikstofschuim, de zogeheten Anoxia-methode’, weet technisch directeur Michiel van Mil van RASA Stunning.

Het bedrijf is leverancier van het HEFT-systeem, de opvolger van Anoxia. Het zaadje voor deze methode werd gelegd tijdens de grote vogelgriepuitbraak van 2003. Pluimveedeskundige Harm Kiezebrink vond dat het doden van de met vogelgriep besmette koppels beter moest kunnen dan met de CO2-methode.

Na verschillende opties naast elkaar gezet te hebben, kwam hij tot de conclusie dat zuiver stikstofgas (N2) het beste zou zijn. Dit omdat een dier zich niet verzet tegen het inademen van zuiver stikstofgas. De lucht die mens en dier inademen, bestaat immers al voor 78 procent uit N2.

Doorgaans zit er dan echter 21 procent zuurstof bij en kleine hoeveelheden van andere gassen als argon en kooldioxide. Door ervoor te zorgen dat er heel snel 98 procent stikstof in de ruimte komt en daarmee het zuurstofgehalte onder de 2 procent uitkomt, raakt een dier vrijwel direct bedwelmd en merkt het niet meer dat het door een gebrek aan zuurstof overlijdt. Daarom was de naam voor de methode ook Anoxia, ofwel gebrek aan zuurstof.

Lange weg

Het toepassen van N2 bleek geen sinecure, omdat het lichter is dan zuurstof. Uiteindelijk resulteerde dit in 2013 in de methode om de zuivere stikstof te ‘verpakken’ in grote bellen die de zuurstof in de ruimte verdringen. In enkele seconden is de box waarin de dieren zich bevinden volledig gevuld met het hoogexpansiestikstofschuim. Bij het nieuwste, door het Zweedse HEFT verder doorontwikkelde, systeem worden die bellen met zuiver stikstofgas stuk geblazen, waardoor het nog sneller gaat.

Het systeem werkt verder geheel automatisch. Zodra de box is gesloten, drukt de varkenshouder of de medewerker op een knop en het proces gaat van start. Voor het eerste gebruik krijgen ze een training over de juiste toepassing, waarbij het vermijden van stress bij de dieren het belangrijkste is. Het apparaat werkt verder vanzelf. De biggen of varkens die de stikstof inademen, merken er niets van en zijn binnen enkele seconden bedwelmd en overlijden korte tijd later.

Het systeem werd al in 2014 op de markt gebracht, omdat stikstofgas een toegelaten bedwelingsmethode was. In 2021 besliste de Europese Commissie dat voor schuim een aparte toelating nodig was. Het duurde even voordat de Europese Autoriteit voor Voedselveiligheid (EFSA) een positief advies uitbracht: de methode is minimaal gelijk aan andere toegelaten methodes.

Sinds augustus van dit jaar is de stikstofschuimmethode toegestaan voor de groep varkens van 15 tot 41 kilo, omdat de EFSA van deze gewichtsklasse wetenschappelijk gepubliceerde resultaten heeft gekregen. Onderzoek naar de toepassing bij lichtere biggen is afgerond en de publicatie van dit onderzoek is onlangs goedgekeurd.

CO2-box voor biggen

Ook in Duitsland startte in 2013 de ontwikkeling van een diervriendelijke methode om varkens humaan uit hun lijden te verlossen. GFS TopGenetik, de Duitse leverancier van sperma en ondersteunende diensten en apparatuur via GFS Topshop, maakte een box die werkt met behulp van kooldioxide (CO2). Het systeem werd getest door BSI Schwarzenbeck, het Duitse onderzoeksinstituut voor dierenwelzijn, transport en slacht.

Na hun positieve advies werd het toegelaten in Duitsland en de Europese Unie. In 2014 kon het daardoor worden getoond op EuroTier. ‘Het liep niet direct storm’, weet teamleider Gerd Vahrenhorst van GFS TopGenetik. ‘Dat had ook te maken met onze geschiedenis. Maar nadat er in 2016 verschillende keren werd ingebroken bij stallen en vervelende video’s online kwamen, nam de belangstelling duidelijk toe.’

Varkenshouders die de CO2-box gaan gebruiken, krijgen overigens eerst een opleiding voordat ze deze mogen toepassen. De box is geschikt voor biggen tot circa 8 kilo. Voor de zwaardere dieren, vanaf 5 kilo, heeft GFS TopGenetik de elektrotang ontwikkeld. Ook hierbij krijgen varkenshouders voor toepassing een training.

De elektrotang werkt in twee fases. Eerst zet de varkenshouder de tang op de kop van het dier, waardoor het direct wordt verdoofd. Daarna komt de tang tussen de schouderbladen en borst, en stopt het hart door de stroomstoot. Bij het apparaat zitten twee tangen. Een kleinere tang voor dieren tot 20 kilo en een grotere tang voor de zwaardere dieren.

Het apparaat is in staat om varkens te bedwelmen en te doden, maar is veilig voor de mens. Dit omdat onze huid een andere, hogere weerstand heeft dan de huid van een varken. Iedere twee jaar wordt het apparaat getest en krijgt het opnieuw een officiële TUV-goedkeuring. Bij de testen wordt onder meer gemeten of de stroomstoot niet werkt bij de weerstand die de huid van een mens heeft en of die bij de huidweerstand van een varken wel goed werkt.

De CO2-box en de tang worden in Nederland geleverd door Agro TopShop, onderdeel van Animal Health Group. ‘De belangstelling voor deze systemen neemt de laatste jaren toe’, weet adviseur Frank Smeijers van Agro TopShop. ‘Met name ook voor de CO2-box, omdat er in de kraamstal steeds vaker vrouwelijk personeel werkt en zij willen de oude methodes liever niet toepassen.’

Het nooddoden van dieren is altijd al een gevoelig onderwerp geweest, weet ook docent-onderzoeker duurzame veehouderij Dorien Eppink van Hogeschool Van Hall Larenstein. Om het bespreekbaar te maken, heeft dierenarts Anette van der Aa, die toen bij Anoxia werkte, in 2017 een beslisondersteuner voor nooddoding gemaakt. Ze won daarvoor de innovatieprijs van Het Beste Idee van Varkensland en in 2019 de dierenwelzijnsprijs van de World Veterinary Association. Die beslisondersteuner is er voor biggen en voor zwaardere varkens.

De gebruiker doorloopt via de beslisondersteuner meerdere stappen die duidelijk maken of genezing of het opknappen van de big of het varken nog haalbaar is, of dat nooddoden voor het welzijn een betere keuze is. Om de toepassing van de humane nooddoodmethodes verder te ondersteunen, is in 2024 in Nederland een groot breed gedragen project gestart. Eppink: ‘Daarin werken onder ander de agrarische mbo- en hbo-opleidingen, Wageningen University & Research, de Faculteit Diergeneeskunde, varkenshouders, dierenartsen en ketenpartners nauw samen.’

Van Beek: ‘Verantwoord en diervriendelijk afscheid nemen’

Bij de geboorte van de biggen zorgen varkensfokkers Gert en Rianne van Beek en hun medewerkers ervoor dat om te beginnen alle biggen een speen hebben om te zogen. De lichte biggen krijgen daarbovenop extra aandacht en zorg. Helaas zijn er dan toch altijd wel een paar biggen die het ondanks alle extra maatregelen niet gaan redden. Ze volgen daartoe de stappen van de beslisondersteuner. ‘Dan is het belangrijk voor het welzijn van die big om het niet langer te laten lijden’, zegt Van Beek. ‘Om dan fatsoenlijk, verantwoord en diervriendelijk afscheid te kunnen nemen, zijn we jaren geleden overgestapt op de Anoxia-methode.’

Inmiddels is het apparaat vervangen door het op dezelfde wijze werkende HEFT-systeem. De biggen raken hierbij heel snel bedwelmd door het tekort aan zuurstof en overlijden korte tijd later. De varkenshouders en hun medewerkers hebben eerst instructies gehad over het gebruik van dit systeem.

Het gemak van het werken met het HEFT-systeem betekent niet dat je daarom eerder afscheid neemt van biggen. Daar is Van Beek heel stellig over. ‘Het is eerder een positieve prikkel. We willen het zo min mogelijk inzetten. Het blijft ons doel om zoveel mogelijk van alle geboren biggen groot te brengen. We kijken dan ook samen met onze dierenarts voortdurend naar waar eventueel nog verbeteringen mogelijk zijn.’

Dat er bij inzet van dit systeem geen verbloeding nodig is, is een flink voordeel voor de bioveiligheid. Dat geldt ook voor de elektrotang, die soms ingezet moet worden als een zeug niet meer levensvatbaar is. ‘We kunnen daartoe niet zomaar een dierenarts laten komen, die moet 48 uur varkensvrij zijn. Door de nooddoding van de zeug verantwoord zelf te doen, voorkomen we onnodig lijden.’

Dit project heeft in beeld gebracht wat de belemmeringen zijn voor het toepassen van de verschillende beschikbare methodes, om vervolgens interventies te ontwikkelen die de varkenshouders kunnen ondersteunen bij deze onvermijdelijke en complexe praktijk in de veehouderij.

De dierenarts is daarbij een belangrijk aanspreekpunt voor de varkenshouder. Hoe zorgen ze er samen voor dat de juiste beslissingen worden genomen en de juiste methode op een nette manier wordt toegepast? Voor elk bedrijf en elke varkenshouder kan de best passende methode een andere zijn, er is niet één manier.

Het project heeft trainingsmateriaal ontwikkeld voor de mbo- en hbo-opleidingen en voor ketenpartners om de vakbekwaamheid van varkenshouders te verbeteren. Ook komt er een wikipagina waar veehouders kennis over nooddoding kunnen vinden.

Eppink: ‘We zetten die wikipagina op in samenwerking met de mbo’s, zodat we goed de vertaalslag naar de praktijk kunnen maken. De pagina zal toegankelijke informatie bevatten over de verschillende methodes: welke mag je gebruiken en hoe voer je die uit? Ook zijn er animaties ontwikkeld over de toegestane methodes.’

Verbloeden hoeft niet

Voordeel van de HEFT, de CO2-box en de elektrotang zijn volgens Eppink dat het niet nodig is om de dieren te laten verbloeden. ‘Veel varkenshouders zien die handeling als een belemmering. Wat moeten ze met het bloed dat vrijkomt? En hoe zit het met de diergezondheid?’

Ander voordeel van de HEFT en CO2-box is daarbij dat er buiten het zetten van de wrakke dieren in de box geen handelingen met de varkens nodig zijn die stress bij de dieren op kunnen leveren. Ook voor de varkenshouder en zijn medewerkers zijn het systemen die weinig weerstand opleveren om ze te gebruiken.

‘Gebruikers willen doorgaans ook nooit meer terug naar hun oude systeem’, weet Smeijers. Het werken met de elektrotang is wel wat ingrijpender. Maar voor grote varkens en zeugen, zeker als ze niet meer kunnen lopen, is het een goede methode.

Naast het HEFT-systeem, de CO2-box en de elektrotang is sinds deze zomer ook het niet penetrerende schietmasker toegelaten. Het kan biggen tot 5 kilo levend gewicht doden. Nadat de gebruiker het masker op de juiste manier plaatst, geeft het zo’n harde gerichte klap dat het direct overlijdt.

Verbloeden is bij toepassing van het niet-penetrerende schietmasker niet nodig voor biggen tot 5 kilo. Voor biggen van 5 tot 10 kilo is dit schietmasker wel bruikbaar om biggen te verdoven. Maar het doden van de big zal dan nog via verbloeden moeten gebeuren.

Iedereen kan en wil ermee werken
Bijna zes jaar is de CO2-box al in gebruik op het zeugenbedrijf waar Bernd Pieper bedrijfsleider is. Het gebruik van deze box heeft meerdere voordelen. ‘Belangrijk is dat iedereen ermee wil en kan werken. In de kraamafdeling werken meerdere mensen, ook vrouwelijke medewerkers en medewerkers die van buiten de landbouw komen. Het is voor hen geen bezwaar om de niet levensvatbare biggen uit hun lijden te verlossen met de CO2-box. Andere methodes willen ze niet gebruiken.’

Daarbij is het voordeel van die CO2-box dat je er hygiënisch mee kunt werken. Het is niet nodig om dieren te laten verbloeden.

Dat is ook het voordeel van de elektrotang, waarmee een zeug die niet meer is te genezen ter plekke uit haar lijden is te verlossen. Zonder dat het nodig is om op een dierenarts te wachten. Ook hierbij is verbloeden niet nodig, waardoor de hygiëne op het bedrijf niet in gedrang komt.

Tijdens de gebruikelijke inspectierondes van de districtsdierenarts merkt Pieper ook altijd het voordeel van het werken met beide apparaten. ‘Ze zien dat we ze gebruiken, waardoor er geen vragen of discussies meer zijn over hoe we op een humane wijze afscheid nemen van zieke, niet levensvatbare dieren.’